Ο Εξπρεσιονισμός (1916)
Είναι ένα από τα αισθητικά ρεύματα που διαπερνάει σχεδόν όλες τις μορφές τέχνης και έχει ως πρόδρομο τον ρομαντισμό, ο οποίος έφερε στο προσκήνιο όλες τις σκοτεινές ιδιότητες και πάθη του ανθρώπου. Έχουμε επιρροές από τη λογοτεχνία (π.χ. Ντοστογιέφσκι), το θέατρο (Ίψεν και Στρίντμπεργκ), τη φιλοσοφία του Νίτσε για έναν κόσμο δίχως θεό και το μυστικισμό στις διάφορες μορφές του. Κύριο πεδίο ανάπτυξής του ήταν η Γερμανία που με την ταραχώδη ιστορία της στις αρχές του αιώνα (και ύστερα φυσικά) και τη ροπή της προς το ρομαντισμό ήταν το κατάλληλο έδαφος.
Ο εξπρεσιονισμός είναι περισσότερο προσέγγιση, τρόπος αντιμετώπισης της τέχνης και της ζωής, και λιγότερο συγκεκριμένη αισθητική πρόταση (όπως τελικά και τα περισσότερα καλλιτεχνικά κινήματα). Ειδικότερα σε κάθε τέχνη παίρνει διαφορετικές μορφές. Στη φωτογραφία και στον κινηματογράφο έχουμε κοινά στοιχεία στους εξπρεσιονιστές δημιουργούς που έχουν να κάνουν περισσότερο με το σκληρό φως και την ανάλογη (“σκληρή”) θεματολογία.
Αυτό που ενώνει όλους τους εξπρεσιονιστές καλλιτέχνες είναι η συνειδητή αντίδρασή τους στον ρεαλισμό και στην αντικειμενικότητα. Εδώ έχουμε πάθος, υποκειμενικότητα στον απόλυτο βαθμό, ανάγκη για προσωπική έκφραση που φτάνει στην κραυγή, ταραγμένο εσωτερικό κόσμο (γιατί ταραγμένος είναι όλος ο κόσμος), ξεσπάσματα και τολμηρές εκφράσεις. Ο εξπρεσιονισμός έχει πληθωρικότητα στα εκφραστικά του μέσα και διακρίνεται για τις παραμορφωμένες μορφές και σύνθεση. Επίσης η αποφυγή της πραγματικότητας τον οδηγεί στην αφαίρεση.
Η ομορφιά και η ηρεμία δεν υπάρχουν στο έργο του εξπρεσιονιστή καλλιτέχνη. Η φτώχεια, ο πόνος (φυσικός και υπαρξιακός), ο πόλεμος δεν αφήνουν περιθώρια για όμορφα έργα, για τις κλασικές αισθητικές αξίες. Φτάνει μάλιστα στο σημείο αυτός ο καλλιτέχνης να θεωρεί ως ψέμα όλα τα έργα του παρελθόντος που παρουσίαζαν ένα πλαστό κόσμο. Η τέχνη τώρα έρχεται να σοκάρει και να αφυπνίσει.
Η θεματολογία ανάλογη. Η τρέλα, το πάθος, το έγκλημα, ο πόλεμος, ο θάνατος, η αδικία, η ηθική σήψη της κοινωνίας. Οι ήρωες των έργων είναι οι άνθρωποι του περιθωρίου ή γεννήματα της φαντασίας (βλ. ταινία “Νοσφεράτου”) που μεταφέρουν τους φόβους και τους εφιάλτες μας. Ποιος μπορεί να κοιμηθεί ήσυχος σήμερα σε μια τέτοια κοινωνία, μας ρωτά ο καλλιτέχνης.
Λίγο πριν το Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στη Γερμανία έχουμε κρίση οικονομική, κοινωνική και ηθική. Τότε εμφανίζονται οι πρώτες εξπρεσιονιστικές ταινίες. Είμαστε ακόμη στο βουβό κινηματογράφο και οι τεχνικές δυνατότητες ακόμη είναι μικρές. Παρόλα αυτά η εφιαλτική ατμόσφαιρα που δημιουργούν ταινίες σαν το “Εργαστήρι το Δρ Καλιγκάρι” ή ο “Νοσφεράτου” μας μπορεί να στοιχειώσει τα όνειρα ακόμη και του σημερινού θεατή.
Εδώ δεν έχουμε λουλούδια, αγάπη, ρομάντζο. Αλλά διεστραμμένους ανθρώπους με μεγάλη δύναμη, τέρατα από την κόλαση και έναν κόσμο μέσα στις ψυχρές σκιές. Ήταν μεγάλη η επιτυχία αυτών των ταινιών που έφτασαν και στην άλλη πλευρά, στις ΗΠΑ.
Ένας εφιαλτικός κόσμος πρέπει να αποδοθεί ανάλογα. Έτσι οι φωτογράφοι φωτίζουν με σκληρό φως (το μισό πρόσωπο τουλάχιστον στη σκιά), δημιουργούν τεράστιες σκιές, χρησιμοποιούν πολύ τον ευρυγώνιο φακό και μάλιστα από ακραίες γωνίες λήψης (πολύ ψηλά ή χαμηλά), επιλέγουν χώρους που δημιουργούν ανησυχία, φτιάχνουν σκηνικά με περίεργα σχήματα, κατά περίπτωση βγάζουν κουνημένες και θολές φωτογραφίες και γενικά ψάχνουν τρόπους να υλοποιήσουν αυτό που νιώθουν οι ήρωες τους ή αυτό που νιώθουμε εμείς στους εφιάλτες μας.
Να τονίσουμε στη φωτογραφία το ρόλο της σκιάς, εκεί κρύβεται η μισή δύναμη του εξπρεσιονισμού. Η άλλη μισή είναι τα θέματά του. Οι φωτογράφοι σήμερα μιλούν για εξπρεσιονιστικό φωτισμό, αλλά συχνά τον χρησιμοποιούν λάθος.
Μπορεί όπως λέμε και σε άλλα σημεία αυτού του βιβλίου (το κείμενο αυτό είναι από το βιβλίο μου Η ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΩΣ ΤΕΧΝΗ) να μην υπάρχει σωστό και λάθος, κανόνες κι απόλυτες αλήθειες, υπάρχει όμως η γνώση, η μελέτη, η εμπειρία και ο σεβασμός. Με λίγα λόγια το κάθε θέμα θέλει και την ανάλογη αισθητική που το αναδεικνύει, δεν υπάρχει ένας τρόπος για να μιλάς για όλα κι έτσι αυτοί που αντιγράφουν την αισθητική π.χ. του εξπρεσιονισμού όπου να 'ναι, χωρίς να έχουν καταλάβει τι εκφράζει αυτή η προσέγγιση, απλά παράγουν άσχημα ή μέτρια έργα.
Ο εξπρεσιονισμός , όπως και τα υπόλοιπα αισθητικά ρεύματα πρωτοπορίας του 20ου αιώνα, δεν κράτησε πολλά χρόνια, αλλά επηρέασε αρκετούς εικαστικούς καλλιτέχνες (κι όχι μόνο). Στη μουσική, το θέατρο και στη ζωγραφική άφησε κλασικά έργα που επηρεάζουν σήμερα νέους καλλιτέχνες σε όλο τον κόσμο.
Η επιρροή του στη φωτογραφία και στις τέχνες που χρησιμοποιούν φως (θέατρο, χορό, κινηματογράφο) φτάνει με διάφορους τρόπους μέχρι τις μέρες μας. Υπάρχει επίσης εξπρεσιονιστική επιρροή σε ένα σημαντικό κομμάτι της φωτογραφίας δρόμου και σε μερίδα φωτογράφων που κάνουν φωτογραφία ντοκουμέντο (όπως οι φωτογράφοι του Magnum Antoine D’ Agata και Trent Parke). Η σύγχρονη εξπρεσιονιστικής αισθητικής φωτογραφία μπορεί να είναι Α/Μ ή έγχρωμη, όχι όμως ρεαλιστική όπως την θέλει η «Καθαρή Φωτογραφία».